Zoek kwesties, formuleer vragen, ga in op de zorg of de boosheid die al een tijd in je hoofd rond dwarrelt. Antwoorden zijn in dit stadium nog niet belangrijk, het gaat om de vragen, de eerste gedachten, de ruwe emoties. Probeer je gedachten uit te schrijven en kijk vervolgens of er een algemene kwestie achter schuilt. Iets wat niet alleen jou aan het hart zou gaan, maar ook anderen — zelfs mensen van wie je het bestaan niet kunt vermoeden.
Kijk vooral naar kwesties waarover je twijfelt: hoe duidelijker het antwoord je voor ogen staat, hoe ongeschikter het onderwerp is voor een essay.
Als je je eerste gedachten en gevoelens hebt neergepend, zou je een vraag kunnen formuleren, en waarschijnlijk zelfs meer dan een. Schroom niet, schrijf ze op, liefst allemaal. Als je creatief bent met potlood en liniaal, kun je er zelfs lijntjes tussen trekken die aangeven welke vragen met elkaar te maken hebben. Vergeet daarbij niet die ene grote vraag te omcirkelen, de kernvraag. Elk essay heeft zo’n basisvraag — vaak een wat vreemde. Heeft een schreeuw een vorm? En waarom is het makkelijker om kleine dieren te doden dan grote? (Beide van Charlotte Mutsaers.) Wat zie je als je in gedachten een zwerm vogels ziet? (Jorge Luis Borges) Wanneer kun je zeggen dat je een goed leven hebt gehad? (Montaigne) Hoe praat een auto?
(Rudy Kousbroek)
Hoe je op zo’n oervraag kunt komen, daarover later meer.
Wat belangrijk is, is dat je zo’n vraag leert herkennen en dat je ernaar op zoek gaat. Zoals je aan het rijtje hierboven ziet, zijn het geen doorsnee vragen (‘waarom is Nederland zo lelijk?’), maar juist de wat afwijkende, verrassende vragen. ‘Waarom gaat het leven sneller als je ouder wordt?’ is zo’n vraag — en tegelijkertijd nagenoeg de titel van een beroemd essayboek van Douwe Draaisma.