een essay is proza dat beschouwend van aards is. ‘Beschouwing’ is het juiste woord: in een essay ‘beschouw’ je iets, kijk je ergens naar en beoordeel je het. ‘Overweging’ is een derde term die Van Dale hierbij gebruikt, ‘een onder woorden gebrachte en geuite overweging’. Kijken, nadenken, oordelen, dat is de volgorde.
Het tweede punt dat telkens terugkomt is het persoonlijke perspectief. Bij een essay mag je eigenzinnige invalshoeken gebruiken, een persoonlijke stijl hanteren en een eigen idee weergeven. De auteur geeft zijn, subjectieve, mening over een onderwerp. Een écht essay is een persoonlijk onderzoek, een gedachte-experiment waarbij je niet jezelf uitschakelt en streeft naar objectiviteit, maar juist je subjectiviteit gebruikt om een idee te ontwikkelen.
Veruit de belangrijkste omissie is het idee van onderzoek doen. De Franse werkwoorden assayer/essaier, die ten grondslag liggen aan het genre, betekenen proeven, toetsen of uitproberen. Je gaat op onderzoek uit omdat iets jou opvalt, ergert of raakt. Dat onderzoek doe je vanuit een persoonlijk perspectief, maar het is wel de bedoeling dat je er energie in steekt, dat je iets wilt weten, dat je nieuwsgierig bent.
Speculeren is een van de belangrijkste onderdelen van het moderne essay. Je schrijft geen essay om te herhalen wat iedereen al weet, noch om kennis te spuien, maar je probeert verder te komen in je denken door het ontwikkelen van nieuwe ideeën, gedachten en invallen. Daarbij mag je speculatieve gedachten opwerpen, want daar is het essay met al zijn vrijheid qua vorm, inhoud en structuur bij uitstek geschikt voor. De reis zelf is belangrijker dan de aankomst.
Een ander groot verschil tussen wetenschappelijk essaywerk en de vrije beschouwing is dat je bij de laatste soort van tevoren lang niet altijd weet waar je geestelijke zoektocht je naartoe zal leiden. En zelfs als je nergens uitkomt, is het soms nog boeiend om op te schrijven hóé je van punt a naar punt g kwam.
Het is een zelfportret, waarbij de omringende boekenkasten – Montaigne bezat naar men zegt het voor die tijd grote aantal van duizend boeken – door de auteur als evenzovele spiegels worden gebruikt. Hoe de wereld in elkaar zit, is niet zozeer de vraag waar het om draait in dit type essay – wel hoe de schrijver op die wereld reageert. Het idee daarachter is dat het enige wat wij van de wereld kunnen weten is hoe wij haar ervaren – laten we het daar dan ook over hebben. Als die subjectieve zoektocht voldoende zorgvuldig wordt ondernomen en verwoord, is het resultaat ook voor anderen relevant. En hoe minder de auteur zich bedient van schijnwaarheden en morele bluf, des te universeler zullen zijn gedachten op de lezer inwerken.